Ardahan Kalesi: Orta Çağ'dan Osmanlı'ya 450 Yıllık Onarım Kitabesi ve Gürcü İzleri

Ardahan kent merkezinde Kura Nehri'nin sol kıyısında, stratejik bir tepe üzerinde yükselen Ardahan Kalesi, bölgenin çok katmanlı tarihinin en somut tanığıdır. Kalenin kesin inşaat tarihi ve kurucusu tarih yazımında hala tartışma konusu olsa da, mevcut arkeolojik ve arşiv verileri yapının Orta Çağ'da Gürcü egemenliği dönemine, bugünkü formunun ise 16. yüzyıl Osmanlı mühendisliğine ait olduğunu gösteriyor.

Parakani'den Ardahan'a: İsmi ve Sahipliği Değişen Bir Kale

Osmanlı öncesi dönemde "Parakani" (Gürcüce: ფარაკანი) adıyla anılan yerleşim ve kale, 1595 tarihli Osmanlı Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan kayıtlarında "Rabat-i Kala-i Parakan" (Parakani Kale Rabatı) olarak geçmektedir. Bu defter, kalenin Osmanlı idaresine girmeden önceki statüsünü ve yerel adını resmileştiren en erken resmi belgedir. Osmanlılar bölgeyi 1551 yılında Gürcülerden ele geçirmiş, kaleyi stratejik bir karargah haline getirmiştir.

1556 Kitabesi: Kanuni Dönemi Mimarî Müdahalesi

Kalenin bugünkü dayanıklı sur duvarlarını ve kulelerini belirleyen en kritik tarih 1556 yılıdır. Kale kapılarından birinde yer alan Osmanlıca kitabeye göre, yapı Kanuni Sultan Süleyman döneminde kapsamlı bir onarım ve güçlendirme faaliyeti tabi tutulmuştur. Bu müdahale sırasında kale içindeki bir Gürcü kilisesi yıktırılmış, taşları sur duvarlarının inşaında yeniden kullanılmıştır. Günümüzde sur duvarlarında Gürcüce alfabesinin Hutsuri harfleriyle yazılmış taşlar ile iç kısımlarda kırmızı boyayla yazılmış Ermenice kitabeler, kalenin çok kültürlü geçmişinin somut kanıtı olarak ayakta durmaktadır.

Topografyaya Uygun Mühendislik: Boyutlar ve Malzeme

Kale, arazi eğimine tam uyum sağlayan "kalekent" tipinde bir planda inşa edilmiştir. Kuzeydoğu-güneybatı ekseninde uzanan yapının iç duvarları doğu-batı yönünde 268 metre uzunluğunda, kuzey-güney yönünde ise 119 ile 170 metre arasında değişen genişliktedir. Arazi eğimi nedeniyle kuzey ve güney surları arasında 35-37 metre kot farkı bulunur; Kura Nehri'ne bakan güney surları, kuzey surlarının neredeyse iki katı yüksekliktedir. Sur duvarları orta ve küçük boyutlu kaba yonu taşların horasan harcıyla birleştirilmesiyle oluşturulmuş, köşe kulelerinde ise dayanıklılık için büyük kesme taşlar tercih edilmiştir.

1917'ye Dair Bir Gözlem: "Savaş Şartlarına Direnen Surlar"

I. Dünya Savaşı yıllarında kaleleri inceleyen Gürcü araştırmacısı Konstantine Martvileli, 1917 yılındaki ziyaret notunda kalenin bakımsızlıktan yıkılmaya yüz tuttuğunu ancak devasa surlarının savaş şartlarına bile direnerek ayakta kaldığını kaydetmiştir. Bu gözlem, 1556 onarımının mühendislik kalitesini ve yapının dayanıklılığını tarihî bir belgeyle teyit etmektedir. Günümüzde kale, çevre düzenleme çalışmalarıyla ziyaretçilere açılmış, Kent Merkezi'nden yürüme mesafesinde Kura Nehri manzaralı bir keşif rotası sunmaktadır.