BIST'te Eylül Fon Krizi: Tetikleyiciler, Zorunlu Satış Döngüsü ve Normalleşme Süreci

Eylül 2024'ün üçüncü haftasında başlayıp ayın sonuna kadar etkisini sürdüren "fon krizi", Borsa İstanbul (BIST) tarihinin en sert likidite testlerinden biri olarak kaydedildi. Kriz, Merkez Bankası'nın faiz indirimi beklentilerinin ertelendiği, ABD Federal Reserve'inin (Fed) politikası belirsizliğiyle birleşen bir ortamda, yabancı yatırımcıların ağır satış baskısıyla tetiklendi.

Patlak veren tetikler: Yabancı satışı ve faik beklenti kırılması

Haziran 2024'ten itibaren BIST'e giren yabancı portföy girişi, Eylül'de Merkez Bankası Para Politikası Kurulu (PPK) toplantısından önceki hafta tamamen tersine döndü. Yabancı yatırımcılar, faik indiriminin ertelendiği sinyalleri üzerine hisse senedi pozisyonlarını hızla kapatmaya başladı. Bu satış dalgası, BIST 100 endeksini ay içinde %10 civarında geriletirken, fon yöneticilerinin elindeki likidite tamponlarını tüketti.

Zorunlu satış döngüsünün mekanizması

Açık uçlu yatırım fonlarının yapısı gereği, katılım payı iade talebi (rücknahme) geldiğinde fon yöneticileri nakit sağlamak zorunda kalır. Eylül'de bireysel yatırımcılar da kaygıyla fonlardan çıkış yapınca, yöneticiler en likit hisse senetlerini (büyükkap bankalar, holdingler) piyasa fiyatının altında satmak zorunda kaldı. Bu durum endekslerdeki düşüşü besleyip, yeni iade taleplerini tetikleyen bir "kötü döngü" yarattı. Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) haftalık verilerine göre ilgili haftalarda yatırım fonlarından rekor seviyelerde net kaynak çıkışı gerçekleşti.

Tevdiat fonlarının limanı ve yapısal farklar

Kriz sırasında tevdiat fonları (para piyasası fonları) güvenli liman olarak görüldü ve ciddi kaynak girişi aldı. Bunun aksine, hisse senedi ve karma fonlar en çok zarar gören kategoriler oldu. Emeklilik fonları ise uzun vadeli yapıları ve devlet katkısı sayesinde nispeten az etkilendi. Bu ayrışma, yatırımcının risk iştahının aniden sıfırlandığını ve likidite tercihinin ön plana çıktığını gösterdi.

Düzenleyici müdahale ve piyasa koruma mekanizmaları

SPK ve BIST, krizin derinleşmesini engellemek için koordineli hareket etti. BIST, endekslerdeki aşırı oynaklığı bastırmak için devre kesici (seviye kırılma) mekanizmasını birden fazla kez devreye soktu. SPK ise fon yönetim şirketlerine likidite yönetimi ve stres testleri konusunda hatırlatmalar yaparken, piyasa yapıcı kurumlara (market maker) yükümlülüklerini tam yerine getirmeleri yönünde uyarıda bulundu. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) de bankaların fonlara sağladığı likidite hatlarının kullanılabilirliğini gözden geçirdi.

Ekim 2026 perspektifi: Normalleşme mi, yapısal değişim mi?

İki yıl geçen süreçte BIST, faik indirim döngüsünün başladığı çeyreklik dönemlerde fonlarına geri dönüş kaydetti. Ancak kriz, fon endüstrisinde kalıcı iki değişiklik yarattı: Yöneticiler artık portföylerde daha yüksek nakit/nakit eşdeğeri tamponu tutuyor ve "swing pricing" (dalgalı fiyatlandırma) gibi iade baskısını yumuşatacak düzenlemeler gündeme gelmeye başlandı. Piyasa aktörleri, Eylül 2024'ü "büyüklükteki likidite şokunun test edildiği ve sistemin dayandığı" bir stres testi olarak tanımlıyor.