İdam Cezası: Küresel Eğilim Kaldırma Yönünde Olsa Da 2023'te İnfazlar %30 Artış Gösterdi

Amnesty Uluslararası dün yayımladığı 2023 yılı ölüm cezası raporunda, küresel infaz sayılarının 2022'ye kıyasla %30 oranında artarak en az 1.153 kişiye ulaştığını açıkladı. Bu rakam, 2015 yılından bu yana kaydedilen en yüksek seviyeyi temsil ediyor. Çin, Vietnam ve Kuzey Kore gibi ülkelerdeki verilerin 'gizli' tutulduğu için gerçek sayıların çok daha yüksek olabileceği vurgulanıyor.

Artışın Motoru: İran ve Suudi Arabistan

Raporun en dikkat çekici verisi, infaz artışının neredeyse tamamen iki ülkeye dayandığı gerçeği. İran'da 2022'deki 576 infaz sayısı 2023'te 853'e çıkarken (%48 artış), Suudi Arabistan'da bu rakam 196'dan 172'ye düşmüş olsa da bölgedeki ağırlık korundu. İran'da infaz edilenlerin %56'sı uyuşturucu suçları, %44'ü ise 'bağy' (devlete karşı isyan) ve kasten adam öldürme suçlarından dolayı gerçekleştirildi. İnsan hakları örgütleri, İran'da uyuşturucu suçlarındaki artışın 'Mahsa Amini' protestoları sonrası baskı politikasıyla paralellik gösterdiğini kaydediyor.

Kaldırma Eğilimi Sürüyor: Malezya ve Gana Öne Çıktı

Küresel tablonun öteki yüzünde yasal düzenlemelerle idam cezasını kaldırma veya zorunluluğunu ortadan kaldırma süreci hızlanıyor. Malezya Temmuz 2023'te 'Zorunlu Ölüm Cezası'ni kaldıran yasayı resmi gazetede yayımladı; bu kararla 34 suçtan 11'i için hakimlerin takdir yetkisi doğdu. Benzer şekilde Gana Parlamento Temmuz'de askeri ceza kanunu dışındaki tüm suçlar için idam cezasını kaldırdı. Bu gelişmelerle idam cezasını yasa veya uygulamada tamamen kaldıran ülke sayısı 112'ye, uygulamada kaldıranları dahil edince 144'e çıktı.

Nijerya ve ABD: Farklı Dinamikler

Nijerya'da 2023'te en az 246 kişi idam cezasına çarptırıldı; bu rakam 2022'deki 86 sayısının neredeyse üç katıydı. Çoğunluk 'hırsızlık' ve 'silahlı hırsızlık' suçları için verilmiş. ABD'de ise 2023'te 24 infaz gerçekleşirken (2022: 18), eyaletler arasında derin bir kutuplaşma yaşandı. Florida ve Texas infazlara devam ederken, Washington ve Oregon gibi eyaletler yasak getirdi veya moratoryum ilan etti. Federal seviyede Biden yönetimi moratoryum sürdürse de, 2024 seçim süreci konuyu tekrar gündeme getiriyor.

AB ve Uluslararası Hukuk Çerçevesi

Avrupa Birliği, idam cezası konusunda 'mutlak yasak' politikasını koruyor. AB Dışişleri Yüksek Temsilciliği yaptığı açıklamada, Malezya ve Gana'daki gelişmeleri 'olumlu adım' olarak nitelendirirken, İran ve Suudi Arabistan'daki artışı 'derin kaygı' ile izlediğini belirtti. AB, üçüncü ülkelere verdiği hibelerde ve ticaret anlaşmalarında (GSP+ gibi) idam cezasının kaldırılmasını bir önşart haline getirmeye devam ediyor.

Yargıtay ve Anayasa Mahkemeleri Rolü Artıyor

Son yıllarda yargı organları, yasama organlarından önce hareket ediyor. Kenya Anayasa Mahkemesi 2022'de zorunlu idam cezasını anayasa aykırı bulmuştu; 2023'te bu kararın uygulamaya geçirilmesi süreci started. Japonya'da ise 'son dakika' bildirimi uygulaması ve gizlilik tartışmaları Anayasa Mahkemesi'ne taşındı. Bu yargısal aktiflik, yasama organlarının siyasi maliyet çekişmesinden kaçınarak reform yapmasına yol açıyor.