İngiltere'de seçim sistemi tartışması: Oransal temsil modelleri tek partili hükümet ihtimalini bitiriyor

İngiltere'de seçim sistemi reformu gündeminin merkeze oturduğu bir dönemde, More in Common'ın Guardian için yaptığı özel modelleme, farklı seçim sistemlerinin parlamenter aritmetiği nasıl değiştireceğini net bir dille ortaya koyuyor. Mevcut "ilk geçen kazanır" (FPTP) sistemi altında son anket ortalamalarına göre İşçi Partisi %26'lık oy payıyla 631 koltukluk Meclis'te 250 koltuk civarında kalıyor — yani tek başına çoğunluk sağlamak için yetersiz. Modelleme, bu tabloyu üç farklı oransal temsil (OR) modeliyle test ediyor: bölgesel parti listesi, tek aktarılabilir oy (STV) ve ek üye sistemi (AMS).

Sonuçlar çarpıcı: Her üç OR modelinde de İşçi Partisi'nin koltuk payı oy payına çok yakın, %26-27 bandında kalıyor. Yani mevcut sistemin yarattığı "koltuk bonusu" tamamen ortadan kalkıyor. Buna karşılık Yeşil Parti, FPTP'de sadece 3 koltukla yetinirken, OR modellerinin hepsinde 50'in üzerindeki koltukla Meclis'te %9'luk bir blok oluşturuyor. Aynı şekilde Reform UK (modellemede "Restore Britain" adıyla geçiyor) tek koltuktan 30'un üzerine çıkıyor. Küçük partilerin bu yükselişi, herhangi bir tek partinin çoğunluk kurmasının neredeyse imkansızlaştırdığını gösteriyor — ya "ilerici bir ittifak" (İşçi, Lib Dem, Yeşiller, SNP, Plaid Cymru) ya da "Reform-Muhafazakar-Restore" blokları koalisyon yapmak zorunda kalacak.

Bölgesel baskının kırılması ve Londra örneği

Modellemenin en dikkat çekici bulgularından biri, FPTP'nin yarattığı bölgesel tekellerin OR sistemlerinde nasıl kırıldığı. Londra'da İşçi Partisi şu anki sistemde %69 koltuk alırken, parti listesi sisteminde bu oran %37'ye, AMS'de %42'ye düşüyor. Boşalan alanı Reform UK ve Yeşiller dolduruyor: iki parti birleşte Londra'nın koltuklarının neredeyse çeyreğini (18 koltuk) alıyor. Doğu İngiltere'de de Reform UK'nin FPTP'de %43'lük koltuk payı, OR modellerinde %29'a geriliyor. Bu da sistemin "bölgesel monopolleri" nasıl kırdığını kanıtlıyor.

Anket tablosu ve tarihsel bağlam

Modellemenin dayandığı son 10 anket ortalaması: İşçi Partisi %26, Reform UK %23, Muhafazakârlar %20, Yeşiller ve Lib Dem her ikisi %10. Bu üçlü yarışın dar albümü, FPTP'de küçük kaymaların büyük koltuk sapmaları yarattığını hatırlatıyor. 2024 genel seçimlerinde İşçi Partisi %34 oyla 411 koltuk kazanmıştı — bu da tarihi bir "koltuk-oy çarpıklığı"ydı. Electoral Reform Society'nin 2024 seçimini yeniden modellemesi de aynı sonucu vermişti: Sadece FPTP İşçi Partisi'ye çoğunluk vermişti, tüm OR sistemleri askın Meclis (hung parliament) üretmişti.

Siyasi irade ve referandum gölgesi

Başbakan Andy Burnham, parti kongresinde seçim reformu komisyonu kuracağını açıkladı; 100'den fazla İşçi Partisi milletvekili ve Lib Dem, Yeşiller, SNP, Plaid Cymru bu çabayı destekliyor. Nigel Farage de geçmişte reform çağrısında bulunmuş olsa, Reform UK anketlerde öne çıktığında sesini alçaltmış, Burnham'ın öne geçmesiyle konu tekrar gündeme geldi. Uzmanlar herhangi bir OR geçişinin 2011 AV referandum örneğiyle bir referandum zorunluluğu getireceğini, ve seçmenin değiştirmekte zorlanacağını vurguluyor. More in Common'ın Charlie Buckley'si ise OR'nin "spektrin kenarlarını" (Yeşiller ve Restore Britain) kral yapacağını, koalisyon mühendisliğini daha da karmaşıklaştıracağını kaydediyor.

Modelleme teknik notu: Kuzey İrlanda ve Başkanın koltuğu (Chorley) hariç 631 koltuk üzerinden yapıldı; AMS'te 1.052 koltuk varsayıldı. Sınırlar ve bölge gruplandırmaları varsayımsal olduğu için, gerçek bir geçişte rakamlar farklılık gösterebilir.