İran Riyali tarihi diplemeye uğradı: Serbest piyasada dolar 795 bin TL'yi buldu

İran ekonomisinde para birimi çöküşü hız kazanarak yeni bir rekor kırdı. Perşembe günü Tehran Serbest Piyasası verilerine göre ABD Doları, geçen hafta kapatışındaki 782.000 Riyal seviyesinden yükselerek 795.000 Riyal psikolojik eşiğini test etti. Bu seviye, paranın tarihindeki en düşük değer kaybı olarak kaydediliyor.

İki kur sistemi arasındaki çatlak genişliyor

Merkez Bankası (CBI) kontrolündeki NIMA (Döviz Entegrasyon Sistemi) resmi kuru ise 585.000 Riyal bandında seyrederken, serbest piyasa ile resmi kur arasındaki fark %35,9'a genişledi. İhracatçıların döviz satışını zorunlu kılan NIMA sistemine giren arzın yetersiz kalması ve ithalatçı talebinin serbest piyasaya yönelmesi, ikili kur yapısını derinleştiriyor. Tahran Grand Bazaar'daki dövizçiler, "Gün içinde 10-15 bin Riyal lik dalgalanmalar yeni normal" diyor.

Yağ satışlarındaki daralma ve bütçe açığı motoru

Riyal'in değer kaybının arkasındaki temel dinamikler değişmedi: ABD'in "maksimum baskı" kampanyasının sürmesiyle İran'ın ham petrol ihracatı günde 1,2-1,3 milyon varil bandında seyrediyor; 2018 öncesi seviyelerin yarısından aşağı. Bu durum, devlet bütçesinin %60'ını finanse eden petrol gelirlerini ciddi oranda eritiyor. 1403 (Mart 2024 - Mart 2025) bütçesinde öngörülen petrol fiyatı ve kur varsayımları (yıl başı 610.000 Riyal) piyasa gerçekliğinin çok altında kaldığı için, hükümet açığı kapatmak için Merkez Bankası'ndan kaynak kullanımını (para basımını) artırmak zorunda kalıyor. Likidite büyümesi yıllık %40'ın üzerindedir.

Pezeshkian hükümeti "ekonamik cerrahi" ile karşı karşıya

Masoud Pezeshkian başkanlığındaki yeni yönetim, "Ekonomik Cerrahi Paketi" adı verilen yapısal reformları gündeme getirdi; ancak parlamentodaki muhafazakar blokun direnci ve bölge gerilimleri (İsrail-İran doğrudan çatışma riski) reformların hayata geçirilmesini engelliyor. Maliye Bakanı Abdolnaser Hemmati'nin "Tek kur birleşimi" vaadi, NIMA kurunun serbest piyasa seviyesine çekilmesi anlamına geldiği için ithalat maliyetlerini patlatacak ve enflasyonu tek haneden iki haneye taşıma riski taşıyor. Bu nedenle hükümet, kur birleşimini ertelemeyi tercih ediyor; bu da piyasada "hükümet kuru koruyamıyor" algısını güçlendiriyor.

Altın ve kripto para kaçış noktası oldu

Yerli yatırımcıların güvenli liman arayışı, Bahar Azadi tam altın fiyatını 385 milyon Riyal seviyelerine, çeyrek altını ise 102 milyon Riyal bandına itirdi. Yıllık getiri oranı enflasyondan (resmi TÜİK verisiyle %35, bağımsız tahminlerle %50 üzeri) çok altında kalmasına rağmen, Riyal'den kaçış için tek likid varlık kalması altın fiyatlarını kurdan daha hızlı yükseltiyor. Aynı zamanda, resmi yasaklar ve bankacılık engellerine rağmen USDT (Tether) gibi stabilcoin'lerin peer-to-peer (P2P) hacmi haftalık 200-300 milyon dolar bandında seyrederken, bu kanal kur baskısını besleyen bir "gölge piyasa" işlevi görüyor.

Ekonomistler, eğer bölge gerilimleri askeri çatışmaya dönmezse ve petrol ihracatında mevcut seviyeler korunursa, yıl sonu hedeflerinin 850.000 - 900.000 Riyal bandında gerçekleşebileceğini, herhangi bir askeri escalasyon durumunda ise 1 milyon Riyal psikolojik bariyerinin test edileceğini öngörüyor.