Jon Stewart ve 11 Eylül'ün 25. Yılı: İlk Müdahaleciler İçin 'Mücadele Bitmedi' Uyarısı

New York — 11 Eylül saldırılarının 25. yıl dönümü, sadece bir anma töreni değil, Ground Zero'da nefes alan herkes için hâlâ devam eden bir sağlık krizinin de hatırlatması olarak geliyor. New York Belediyesi'nin geçtiğimiz hafta 170 binden fazla arşivi belgeyi kamuoyuna açması, o günün ve sonrasının acı gerçeğine yeni bir bakış penceresi açarken, bu mücadelenin en görünür yüzlerinden biri Jon Stewart yine mikrofon başına geçti.

Eski The Daily Show sunucusu ve uzun yıllardır ilk müdahale ekplerinin (first responders) kongre koridorlarında sesi olan Stewart, dün yayınlanan belgesel segmentinde ve sosyal medya hesaplarından paylaştığı videolarda, "Yasama organları 2019'da Fonu kalıcı hale getirdiğinde işin bittiğini sanmış olabilirler, ama hastalıklar henüz bitmedi" diyerek mevcut tabuyu yıktı.

Kongre'den Sokaklara: Bir Komedyenin Yasama Gücü

Stewart'un bu rolü 2010'lu yılların başında, Zadroga Yasası'nın (James Zadroga 9/11 Health and Compensation Act) Temsilciler Meclisi'nden geçmesi için verdiği mücadeleyle başladı. O dönemde Senatör Mitch McConnell ile yaptığı gerilimli karşılaşma ve 2019 Haziran'da Kongre'ye yaptığı "Utanç verici" lakaplı konuşması, Amerikan siyaset tarihinde nadir görülen bir vatandaş lobiciliği örneği olarak kaydedildi. O konuşmanın ardından Kurban Tazminat Fonu (VCF) 2092'ye kadar finansmanı garanti altına alındı.

Ancak Stewart, dünki açıklamasında 2019'un zaferinin "yarım kalan bir zafer" olduğunu savundu. "Fon parası var, evet. Ama bu parayı hak edenlerin tanınması, yeni ortaya çıkan kanser türlerinin listeye eklenmesi ve şeffaflık hâlâ mücadele edilecek alanlar," dedi.

Yeni Belgeler: Şeffaflık mı, Geç Kalınmış Hesap Verişi mi?

Belediyenin yayınladığı 170 bin belgenin içinde; EPA'nın (Çevre Koruma Ajansı) 13 Eylül 2001'de "Hava temiz, güvenli" açıklamasıyla ilgili iç yazışmalar, World Trade Center'ın çöküşünden sonra toz cloud'unda (toz bulutunda) bulunan asbest, çelik, cam lifi ve dioksin seviyelerini gösteren erken ölçüm verileri, ve hastalıkların gecikmeli belirtileriyle ilgilenilen ilk tıbbi raporlar yer alıyor.

Bu belgeler, Stewart ve destekçilerinin yıllardır savunduğu bir gerçeği resmi kayıtlara taşıyor: Ground Zero'da çalışanların maruz kaldığı toksik köşek, resmi açıklamalardan çok daha tehlikeliydi. Stewart, belgelerin yayınlanmasını "geç olsa da doğru bir adım" olarak nitelendirirken, bu verilerin şimdi VCF Yönetmelikleri'ne ve hastalık listelerine (WTC Health Program) nasıl yansıyacağını sorguladı.

VCF'nin Mevcut Durumu ve "Gizli" Krizi

Kurban Tazminat Fonu (VCF), 2019'dan bu yana 40 milyar doların üzerindeki ödemeleri gerçekleştirdi. Fonun Özel Yöneticisi (Special Master) ofisi verilerine göre; başvuru sayısı 2023'te rekor kırarken, 2024 ve 2025'te de yaşlanma nüfusu ve gecikmeli belirti süresi (latency period) dolayısıyla yeni kanser teşhisleri artmaya devam ediyor.

Stewart'un dikkat çektiği kritik nokulardan biri, fonun 2092'ye kadar "yetkili" olsa da, kongre bütçe tahsisatı (appropriations) sürecinin her yıl yeniden bir belirsizlik yarattığı. "Fonun varlığı yasada yazıyor, ama paranın kasaya yatması her yıl bir siyasi pazarlık konusu oluyor," diye konuştu.

PACT Act'ten Günümüze: Mücadelenin Genişlemesi

Stewart'un aktivizmi 11 Eylül'le sınırlı kalmadı. 2022'de "PACT Yasası" (Honoring our PACT Act) ile Irak ve Afganistan veteranlarının yakma çukurları (burn pits) maruz kalmaları sonucu hastalanmaları da tazminat kapsamına alındı. Bu yasanın geçmesinde Stewart'un rolü, 11 Eylül mücadelesinin bir uzantısı olarak görüldü. Dünki açıklamasında da bu paralelliği çizen Stewart, "Dünya Ticaret Merkezi'ndeki toz ile Irak'taki yakma çukurlarındaki toksinler farklı olabilir, ama hükmetmezlik ve ihmal dili aynı" dedi.

Pazartesi Geceleri ve Gelecek

Şubat 2024'ten bu yana The Daily Show'a sadece Pazartesi geceleri dönen Stewart, programını bu konular için bir "kurumsal hafıza" mekanizmasına dönüştürdü. Geçtiğimiz sezon finalinde VCF başvuru sürecindeki bürokratik engelleri anlatan bir segment, milyonlarca izlenme kaydederken, kongre yetkililerinin ofislerine binlerce mektup gönderilmesine neden oldu.

Yarın 11 Eylül anma törenlerinde Ground Zero'da bulunacak olan Stewart, tören sonrası basın toplantısında yeni belgelerin ışığında VCF Yönetmelikleri'ne acil eklenmesi gereken yeni hastalık kategorileri (özellikle nörolojik ve otoimmün hastalıklar) konusunda çağrı yapması bekleniyor.

"25 yıl önce bu kuleler yıkıldı. Ama bu kulelerin altında kalanlar, üzerlerindeki tozu soluyanlar hâlâ hayatta ve hâlâ hasta," diyerek cümlelerini bitiren Stewart, kameraya baka baka şunu ekledi: "Biz onları yalnız bırakmadık, ama onları tam da korumadık. Aradaki farkı bu belgeler gösteriyor."