Rusya ve Orta Asya'da Veba Tehlikesi: Doğal Odaklar ve 2024 Uyarısı

Kırgızistan Sağlık Bakanlığı'nın geçen ay yaptığı resmi açıklamada, ülkenin Batken ili sınırında tespit edilen ve laboratuvar onayı alan bubonik veba olgusunun, 30 yılı aşkın süredir bölgedeki ilk insan enfeksiyonu olduğu kaydedildi. Bu gelişme, Rusya'nın Altay, Tuva ve Kuzey Kavkaz bölgesindeki sürekli veba odağı ile birleşerek, Orta Asya ve Sibirya kuşağındaki "doğal odağın" hâlâ canlı ve dinamik olduğunu bir kez daha kanıtladı.

Coğrafi bir gerçek olarak "Doğal Odağ"

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre veba (Yersinia pestis), dünyadan tamamen ortadan kalkmamış; sadece belirli coğrafi kuşaklarda "doğal odağ" (natural focus) olarak devam etmektedir. Bu odağın en geniş ve en aktif kısmı, Moğolistan'dan başlayıp Kırgızistan, Kazakistan ve Rusya'nın Güney Sibirya'sı (Altay Cumhuriyeti, Tuva Cumhuriyeti, Zabaikalsky Krai) ile Kuzey Kavkaz'a (Dağistan, Çeçenya, İnguşetiya) kadar uzanan bir yayla ve step kuşağıdır. Bu bölgelerde bakteri, temel taşıyıcıları olan yer sıçanları (marmot, souslik) ve onlara bulaşan pıryanlar arasında sürekli dolaşır. İnsan enfeksiyonları genellikle bu döngünün kırılması (avlanma, evcil hayvan teması, pıryan ısırığı) sonucu gerçekleşir.

Son dönemdeki somut gelişmeler

Rusya Federal Tüketici Hakları Koruma ve İnsan Sağlığı Denetimi Servisi (Rospotrebnadzor), 2023 ve 2024 yaz dönemlerinde Altay ve Tuva Cumhuriyetleri'nde sıçan popülasyonları arasında veba epizootisi (hayvan salgını) tespit edildiğini ve ilgili yerleşim birimlerinde geçici karantin, derinsektizasyon (pıryanla mücadele) ve deratizasyon (sıçanla mücadele) önlemleri alındığını duyurmuştu. Kırgızistan'daki olgu da bu bölgesel aktivitenin bir uzantısı olarak değerlendirildi. Hastanın, enfekte olduğu düşünülen bir marmot ile temas kurduğu tespit edilmiş, hızla izole edilmiş ve uygun antibiyotik tedavisiyle iyileştirildiği bildirildi. Temas izlemi kapsamında onlarca kişi takip altına alınıp profillaksik tedavi uygulanmıştı.

Enfeksiyon zinciri ve risk faktörleri

Bubonik form, pıryan ısırığıyla başlar ve lenf nodlarında şişlik (bubo) yaratarak seyreder. Erken tanıda (ilk 24-48 saat) streptomisin, doksisiklin veya jentamisin gibi antibiyotiklerle tedavi %100'e yakın başarı verir. Ancak tedavisi geciken vakalarda bakteri kana karışıp (septisemik) veya akciğere tutunduğunda (pnömonik) ölüm oranı yüzde 30-60'a çıkabilir. Pnömonik form, insan-arasında damla yoluyle bulaşabilecek tek formdur ve bu da salgın kontrolünü zorlaştırır. Risk faktörleri arasında; yaban hayvanı avcılığı, marmot eti tüketimi, yabanıl hayvanlarla yakın mesafede yaşayan çoban/çiftçi grupları ve iklim ısınmasıyla pıryan aktivitesinin artışı öne çıkar.

Uluslararası izleme ve Türkiye perspektifi

WHO, vebayı Uluslararası Sağlık Yönetmeliği kapsamında "bildirilmesi zorunlu hastalık" olarak sınıflandırır. Rusya ve Orta Asya Türk Cumhuriyetleri, bu doğal odağın içindeki sürekli izleme ağları (pıryan/sıçan endeksleri, seroepidemiyolojik anketler) ile salgın riskini yönetir. Türkiye Sağlık Bakanlığı da Uluslararası Sağlık Yönetmeliği çerçevesinde sınır kapılarında termal tarama ve şüpheli olgu protokolleri ile hazırlıklı durumdadır. Türkiye'de yerel bir veba odağı bulunmamakla birlikte, seyahat ederek gelen (import) olgu ihtimali için enfeksiyon hastalıkları kliniklerinde diferansiyel tanı protokolleri güncellenmiştir. Uzmanlar, bölgedeki aktivitenin "salgın" değil, "endemik takip" seviyesinde olduğunu, halkın panik yapmasına gerek olmadığını ancak riskli bölgelerde (Altay, Tuva, Batken vb.) gezenlerin yaban hayvanlarından uzun durması, pıryan koruyucu kullanması ve ateşli hastalıklarda seyahat geçmişini hekime bildirmesi gerektiğini vurguluyor.