Şeker fabrikaları fiyat teklif etmedi: Çiftçi eylül ekimine nasıl karar verecek?

Ankara/Konya — 2025/26 şeker pancarı hasadı neredeyse tamamlanmasına rağmen, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. (Türkşeker) ve özel sektör fabrikalarının çoğu henüz çiftçilere ödeyeceği birim alım fiyatını ilan etmedi. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın sezon başında belirlediği “destek fiyatı” referans alınarak kooperatifler aracılığıyla yürütülen pazarlıklar, fabrikaların “piyasa koşulları” ve “ithal şeker baskısı” gerekçeleriyle teklif vermemesiyle tıkandı. Bu gecikme, eylül-ekim aylarında yapılacak 2026/27 sezonu ekim kararlarını doğrudan etkileyen en kritik belirsizliği yaratıyor.

Fiyat bekleyen tonlar, borçlanma riski taşıyan kooperatifler

Konya, Ankara, Afyonkarahisar, Yozgat, Amasya ve Adana bölgelerinde toplama merkezlerinde bekleyen binlerce ton pancar, fabrika kapılarında boşaltma sırasına girmiş olsa bile faturalandırılamıyor. Tarımsal Satış Kooperatifleri Merkez Birliği (Tarış) ve il bazlı çiftçi kooperatifleri, fabrikalarla yapması gereken “toplu sözleşme” metinlerini imzalamadan ödeme takvimini netleştiremiyor. Kooperatif yöneticileri, bankalar (özellikle Ziraat Bankası ve Tarım Kredi Kooperatifleri) karşısındaki peşin ödeme ve kredi borçlanma yükümlülüklerini, fabrika tahsilatının belirsizliğiyle karşılamakta zorlanıyor.

Destek fiyatı ile piyasa fiyatı arasındaki çatlak

Bakanlık, sezon için destek fiyatını gümrük vergisi hariç ton başına belirli bir tutarda ilan etmiş; ancak fabrikalar bu fiyatın “üretim maliyetlerinin üzerinde” olduğunu, dünya şeker fiyatlarındaki düşüşün ve ithal kotalarının iç piyasayı baskıladığını savunuyor. Özel sektör bir fabrikası yetkilisi, off-the-record açıklamada “Destek fiyatı ödersek faaliyetimiz karlı olmaz, kapasite kullanımımızı düşürmek zorunda kalırız” ifadesini kullanmış. Buna karşılık kooperatif başkanları, “Gübre, motorin, tohum ve işçilik maliyetleri destek fiyatının bile altında kalıyor; çiftçi bu fiyata satarsa emeği ödünleşir” diye yanıtlıyor.

Türkşeker’in özelleştirme gölgesi ve kapasite sorunu

Türkşeker’in özelleştirme süreci hâlâ netleşmemiş durumda. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB) süreci yönetiyor; ancak contender firmaların teklifleri ve işletme devri şartları fabrika yönetimlerinin “uzun vadeli taahhüt” almamasına neden oluyor. Bazı fabrikaların 2026/27 sezonunda açılmayabileceği, dolayısıyla pancar alım kapasitesinin daralabileceği söylentileri, çiftçilerin alternatif ürün (buğday, mısır, ayçiçeği) arayışını hızlandırıyor. Konya Şeker, Kayseri Şeker ve Adana Şeker gibi büyük özel Holding fabrikaları da Türkşeker’in fiyat stratejisini bekleyerek kendi tekliflerini geciktiriyor.

İthal şeker kotası ve TMO’nun rolü

Türkiye Şeker Endüstrisi Derneği (TÜŞED) verilerine göre 2025 yılı içindeki ithal şeker miktarı, iç üretimi karşılayan seviyelerde seyretti. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2026 yılı ithal kotası kararı, fabrikaların fiyat stratejisini belirleyen en büyük dış etken. Bakanlık, “Yerli üretimi koruyacağız” mesajı verse de, TMO’nun stok şeker satış fiyatları ve piyasa gözetleme verileri, fabrikaların elini güçlendiriyor. Çiftçi örgütleri (Çiftçi-Sen, Çiftçi-İş), Rekabet Kurulu’na ve Tarımsal Pazarlama Kanunu (5300 sayılı) dayanağıyla resmi şikayet sürecini değerlendiriyor.

Çiftçinin elinde ne kaldı: Ekim kararı mı, boşalma mı?

Tarım mühendisleri ve bölge tarım odaları, çiftçilere “Sözleşmeli tarım yapın, fiyat belirsizliği içinde boş ekin bırakmayın” diyor; ancak son üç yıldır pancarda zarar eden üretici, bu sezon da “nakit akışı sağlayamam” korkusuyla buğday/mısır rotasyonuna kayma eğiliminde. TÜİK verilerine göre 2025 yılında pancar ekim alanı zaten gerilemişti; 2026 eylül ekiminde ek daralma gerçekleşirse, Türkiye’nin şeker açığı ve ithal bağımlılığı 2027 yılında daha da artacak. Kooperatif birliği kaynakları, “Eğer 15 Eylül’e kadar net fiyat ve ödeme takvimi gelmezse, üye çiftçilerimizle toplantı yapıp alan boşaltma kararı alabiliriz” uyarısında bulunuyor.

Gelecek hafta kritik: Bakanlık toplantısı ve KAP bildirimi

Hafta içi Tarım ve Orman Bakanlığı’nda, Türkşeker yönetimi, özel sektör temsilcileri ve kooperatif başkanlarının katıldığı teknik toplantı bekleniyor. Gündem: Fabrikaların ertesi gün KAP’a (Kamu Aydınlatma Platformu) alım fiyatı ve miktar taahhüdü bildirmesi. Eğer bildirim gelirse, kooperatifler genel kurul çağırıp onay/red sürecine girecek. Gelmezse, çiftçi örgütleri “Üreticiyi koruma yükümlülüğünden kaçıyorlar” diyerek yasal yollara ve basın açıklamalarına başvuracak. Sezonun kaderi, bu 5-10 günlük pencerede şekillenecek.