BM Güvenlik Konseyi'nde İran denetimi sona erdi: Rusya ve Çin ABD tasarısını vetoya bağladı

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin perşembe günü yaptığı oylamada, İran'ın nükleer anlaşma kapsamındaki yaptırımlarının ihlal edilip edilmediğini denetleyen Uzman Paneli'nin mandato uzatılması için ABD'nin hazırladığı tasarı, iki daimi üyenin vetosuyle düşürüldü. Oylamada 15 üyelikten 13'u tasarının onayında oy kullarken, Rusya ve Çin 'hayır' diyerek kararı bloke etti.

Konsey'in 2231 sayılı kararname ile 2015'te kurulan ve İran'ın nükleer programı ile balistik füzesi faaliyetleriyle ilgili yaptırım ihlallerini bağımsız olarak izleyen panel, 17 Haziran 2024 tarihi itibarıyla resmi olarak faaliyetlerini durduracak. Bu gelişme, İran üzerine kurulu uluslararası denetim mekanizmasının en kritik ayağının kalkması olarak değerlendiriliyor.

Moskova ve Pekin: "Panel işlevini yitirdi"

Veto gerekçelerini açıklayan Rusya'nın BM Büyükelçisi Vasily Nebenzia, panelin "siyasi bir araç haline geldiğini" ve "nesnel, tarafsız raporlama yeteneğini kaybettiğini" savundu. Nebenzia, paneli uzatmanın "yapay bir canlandırma" girişimi olacağını belirterek, İran'ın 2015 nükleer anlaşmasından (JCPOA) ABD'nin tek taraflı çekilmesinin boşluğunu dolduramayacağını vurguladı.

Çin'in temsilcisi Geng Shuang ise paneli uzatmanın "şartlar olgunlaşmadığı" için erken kalacağını, tarafların önce diplomatik yolları tüketmesi gerektiğini ifade etti. Her iki ülke de paneli uzatmak yerine, anlaşma çerçevesinde yeniden müzakere sürecinin canlandırılmasına odaklanılmasını önerdi.

Batı: "Denetimsizlık riski yaratıyor"

Tasarının sahibi ABD, vetoyu "İran'ın yaptırım altındaki faaliyetlerden sorumluluktan kaçmasını sağlayacak tehlikeli bir adım" olarak niteledi. ABD Büyükelçisi Linda Thomas-Greenfield, paneli sonlandırmanın "uluslararası toplumun gözlerini kör etme" sonucunu doğuracağını, bu boşluğun İran'ın nükleer ve füzesi programlarındaki ilerlemelerin takibini imkansız hale getireceğini uyardı.

Birleşik Krallık ve Fransa da ortak bir açıklamada, panelin sonlandırılmasının "bölgesel istikrarı zedeleyecek" ve "yaptırım rejiminin etkinliğini zayıflatacak" konusunda endişe paylaştı. Diplatik kaynaklar, panonun kapanmasının İran'ın petrol satışları, silah transferleri ve nükleer malzeme alımları gibi hassas konulardaki ihlallerin belgelenmesini engelleyeceğini kaydediyor.

Ne değişir? İran için "şeffaflık boşluğu"

Uzman Paneli, son yedi yılda İran'ın Yemen'e füzesi ve drone transferlerinden, petrol tankerleri üzerindeki gizli operasyona kadar pek çok ihlali belgelerken, raporları Güvenlik Konseyi'nde resmi kayıtlara geçiyordu. Panelin mandato bitimiyle, BM sekreterliği artık bu konularda bağımsız bir doğrulama yetkisine sahip olmayacak. İran, 2018'de ABD anlaşmadan çıkış yaptıktan sonra nükleer programını hızlandırarak, %60 seviyelerine kadar zenginleştirilmiş üran stokları oluşturmuştu; bu stokların takibi artık yalnızca IAEA'nin (Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı) sınırlı denetimlerine kalıyor.

Analistler, veto'nun JCPOA'nın canlandırmak için son girişimlerin de tabut çivisi olabileceğini, İran'ın gelecekteki herhangi bir anlaşmazlıkta "denetim yok" argümanıyla daha rahat hareket edebileceğini öngörüyor.