Hollanda'da Ücret Hilesi Mücadelesi: Yeni Yasalar, Algoritmalar ve Toeslagenaffaire Gölgesi

Lahey — Hollanda Hükümeti, sosyal güvenlik sistemini hedef alan organize hile şebekeleri ve bireysel istismarlara karşı mücadelenin boyutunu artırıyor. Maliye Bakanlığı ve Belastingdienst (Vergi Dairesi) işbirliğiyle hazırlanan 'Wet aanpak fraude met uitkeringen' (Ücret Hilesiyle Mücadele Yasası) çerçevesinde, kurumlar arası veri paylaşımı kolaylaştırılıyor ve 'anomalik' davranışları tespit etmek için geliştirilen yeni risk modelleri devreye sokuluyor.

Skandalın gölgesinde yeni denetim mimarisi

Konu, 2013-2019 yılları arasında ortaya çıkan ve Hollanda siyasetini sarsan Toeslagenaffaire (Ücret Skandalı) ile ayrıştırılamaz. O dönemde Belastingdienst, 'risk profilleri' adı verilen ve etnik kökeni dolaylı hedef alan kriterler kullanarak on binlerce ebeveyni —çoğu mülteci kökenli— hileci olarak işaretlemiş, ödedikleri çocuk bakım ücretlerinin (kinderopvangtoeslag) geriye dönük olarak iadesini talep etmişti. Bu süreçte aileler borçlanmış, çocuklar ailelerinden alınmış ve Rutte III Kabinesi 2021'de istifa etmek zorunda kalmıştı.

Bu travmanın ardından kurulan 'Herstel en Erkenning' (Onarma ve Tanınma) programı, mağdur ailelere tazminat ödemelerini sürdürüyor. Resmi verilerine göre hazine, skandalın mali maliyetinin milyar avro bandında olduğunu kabul ediyor. Yeni yasal çerçeve, bu geçmişin tekerrürünü engellemek adına 'hukuk devleti garantileri' ile 'etkin denetim' dengesini kurma iddiası taşıyor.

Yapay zeka ve veri paylaşımı: Fırsat mı, risk mi?

Yeni yasayla Belastingdienst, belediyeler, UWV (İş Gücü Kurumu) ve bankalar arasında 'hile şüphesi' halinde otomatik veri alışverişi yapma yetkisi kazandı. Daha önce kvkk (AVG) engelleri ve kurumsal bürokrasi bu akışı yavaşlatıyordu. Şimdi 'merkezi fraude desk' (Centraal Fraude Desk) yapısı altında, şüpheli dosyalar yapay zeka algoritmalarıyla taranıyor.

Ancak Hollanda Veri Koruma Kurumu (Autoriteit Persoonsgegevens - AP), bu merkezi yapının 'kitle gözetimi' niteliğinde olabileceğine dikkat çekiyor. AP'nin son görüşlerinde, algoritmaların şeffaflığının ve denetlenebilirliğinin yetersiz kaldığı, özellikle düşük gelirli grupların disproportione (aşırı) denetlenme riskinin devam ettiği vurgulanıyor. Sivil toplum örgütleri (Örn: Platform Burgerrechten), 'öznel risk göstergeleri' yerine 'somut kanıt odaklı' soruşturma talep ediyor.

Organize suç örgütleri odaklanıyor

Maliye Bakanı Eelco Heinen'in son açıklamalarına göre, yeni stratejinin odak noktası bireysel hatalar veya yoksulluktan kaynaklı kusurlar yerine, kimlik hırsızlığı, sahte işveren bildirileri ve çapraz sınırlı dolandırıcılık yapan profesyonel suç örgütleri. Geçen yıl tespit edilen büyük hile vakalarının önemli kısmı, yurt dışından koordineli sahte başvurularla ilgiliydi. Hazine, bankalarla gerçek zamanlı işlem izleme protokolleri imzalayarak, şüpheli para akışlarını (money mule hesapları) dondurma süresini haftalardan günlere indirmeyi hedefliyor.

Vatandaş için ne değişti?

Normal ücret alıcıları için süreç 'daha hızlı hakemin, daha hızlı cezalandırıcı' olma yolunda. Yanlış bildirim (örneğin gelir değişikliğini bildirmemek) artık 'özür dileme' kapsamından çıkıp, idari para cezasına (boete) bağlanabiliyor. Ancak yasa, 'iyiniyetli hata' ile 'kasten misleididing' (kasten yanıltma) ayrımını netleştirmeyi amaçlıyor. Hukukçular, yeni 'disipliner sancties' (disiplin cezaları) yollarının, mahkeme kararı olmadan hazinece verilebileceği için temyiz haklarının zayıflaması riskine işaret ediyor.

Özetle; Hollanda, milyar avroluk hile açığını kapatma azmiyle, geçmişteki yargı hatalarının acı tecrübesi ile geleceğin teknolojik araçları arasında ince bir çizgide ilerliyor. Denetimin şeffaflığı ve mağduriyetin tekerrürü, kamuoyu ve Anayasa Mahkemesi (Raad van State) denetiminde kalacak.