Ksilitol kalp krizi ve inme riskini iki kata çıkarabilir, Cleveland Clinic çalışması alarm çaldı

Cleveland Clinic Lerner Araştırma Enstitüsü'nden Dr. Stanley Hazen ekibinin European Heart Journal'de Haziran 2024'te yayımladığı çok merkezli çalışma, düşük kalorili tatlandırıcı ksilitolün (ksilitol) kardiyovasküler güvenliğini ciddi sorgulama altına aldı. Çalışma, metabolik sendrom, tip 2 diyabet veya obezite gibi risk faktörleri taşıyan 3.000'den fazla hastanın plazma ksilitol seviyelerini izleyerek, üst çeyreklik seviyelerindeki bireylerde alt çeyreklikle kıyasla 3 yıllık major adverse cardiovascular events (MACE: miyokard enfarktüsü, inme, kardiyovasküler ölüm) riskinin hazard ratio (HR) 1.8–2.0 aralığında yani neredeyse iki kat arttığını gösterdi.

Mekanizma: Trombosit "hiperreaktivite" ve tromboz

Epidemiyolojik ilişkiyi biyolojik neden-sonuç ilişkisine bağlayan kısım, laboratuvar (in vitro) ve hayvan modellerinde (in vivo) yapılan mekanistik çalışmalardı. Araştırmacılar, fizyolojik aralıklardaki ksilitol konsantrasyonlarının trombositlerde P-selektin ekspresyonunu ve GPIIb/IIIa reseptör aktivasyonunu artırdığını, bu da trombosit agregasyonunu ve trombüs oluşumunu hızlandırdığını kanıtladı. Demir klorür (FeCl3) ile damar yaralanması ve serebrovasküler tromboz fare modellerinde ksilitol uygulaması, tromboz oluşum süresini anlamlı derecede kısalttı. Bu bulgu, ksilitolün "insülin bağımsız metabolize olduğu için güvenli" varsayımının, trombotik risk açısından geçerli olmadığını ortaya koydu.

Eritritol'den ksilitole: Polyol ailesinde genişleyen soru işareti

Bu çalışma, Hazen ekibinin 2023'te Nature Medicine'de yayımladığı eritritol çalışmasının (benzer trombotik mekanizma ve MACE riski) doğal uzantısı niteliğindeydi. İki polyol de endüstride "doğal", "şekersiz", "diyabet dostu" etiketleriyle pazarlansa da, her ikisinde de plazma seviyeleri ile trombojenik potansiyel arasında doza bağımlı bir ilişki tespit edildi. Uzmanlar, sorbitol ve maltitol gibi diğer yaygın polyollerin de benzer yollarla değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Regülatör süreci ve endüstri yanıtı (2024-2026 perspektifi)

Çalışma yayımlanmasından bu yana FDA GRAS (Genelde Güvenli Tanınan) statüsünün 21 CFR 184.1875 altındaki dayanaklarının ve EFSA'nın (Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi) FAF Paneli tarafından 2025-2026 döneminde planlanan yeniden değerlendirme takviminin gündeme geldiği biliniyor. AB'de gıda katkı maddeleri yönetmeliği (EC 1333/2008) kapsamında polyollerin maksimum kullanım limitleri ve etiketleme zorunlulukları (örneğin "Aşırı tüketim sindirim bozukluklarına yol açabilir" uyarısının ötesinde kardiyovasküler risk uyarısı) tartışılıyor. Endüstriden kısmi reformülasyon sinyalleri (allüloz, tagatoz veya stevia glikozit karışımlarına kayma) gelse de, ksilitolün diş sağlığı ürünlerinde (şurup, çiğnenme gümü, diş macunu) ve "keto" gıdalardaki yerleşimi yüksekliği, hızlı bir piyasa çekilmesini zorlaştırıyor.

Klinik pratikte ne öneriliyor?

Kardiyologlar ve endokrinologlar, hastalara "şekersiz" etiketli paket gıdaların arkındaki bileşen listesini okumayı, ksilitol/eritritol içeren işlenmiş gıda tüketimini minimize etmeyi ve tatlandırma ihtiyacında tam meyve, sebze veya kontrollü miktarda bal/pekmez gibi tam gıda kaynaklarını tercih etmeyi öneriyor. Amerikan Kalp Derneği (AHA) ve Amerikan Diyabet Derneği (ADA) 2025-2026 kılavuz güncellemelerinde "düşük kalorili tatlandırıcılar tercih edilebilir" ifadelerine, "polyol tüketiminde özen gösterilmeli, trombotik riski olan hastalarda sınırlanmalı" türünden ek notlar ekleyerek bu veriyi yansıtmaya başladı.

Bilim insanları, gelecek çalışmaların odaklanması gereken alan olarak; uzun vadeli (5-10 yıl) prospektif kohot takipleri, farklı polyol kombinasyonlerinin sinerjistik etkileri ve genetik polimorfizmlerin (örneğin trombosit reseptör varyantları) bu riski modifiye edip etmediğini belirliyor. O ana kadar "doğal" etiketi, kimyasal güvenlik garanti değildir.