Norveç Svalbard'da Rus gemisi 'Professor Molchanov'a el koydu: Pakt ihlali mi, yaptırım mı?

Norveç polis ve sahil güvenlik ekipleri, dün gece Svalbard adasının başkenti Longyearbyen limanında, Rusya Federasyonu bayraklı Professor Molchanov adlı gemiyi resmi olarak hapsetti. Operasyon, Ukrayna Dışişleri Bakanlığı'nın Oslo'ya yönelttiği resmi yazı ve Avrupa Birliği'nin onaltıncı yaptırım paketi kapsamındaki denizcilik kısıtlamalarının icrası çerçevesinde gerçekleştirildi.

Operasyon nasıl gerçekleşti?

Geminin limana yaklaştığı saatlerde Norveç Kystjegerkommandoen (Sahil Jandarma Komutanlığı) timleri, liman idaresi koordinasyonunda gemiye bindi. Svalbard Valiliği (Sysselmesteren) tarafından yapılan yazılı bildirimde, geminin "AB yaptırımlarına tabi varlıklar tarafından işletilmekte veya faydalanılmakta" olduğu ve bu nedenle Svalbard'ın Norveç egemenliği altındaki sulara girişi yasaklandığı belirtildi. Mürettebatın büyük kısmı Rus vatandaşı olan 30 kişilik ekip, soruşturma süresince gemide kalmaya zorlandı; pasaportları geçici olarak kontrol altına alındı.

Svalbard Antlaşması ile Yaptırımlar Arasındaki Çatışma

1920 tarihli Svalbard Antlaşması, adaya imza tarafı olan tüm ülkelere (Rusya dahil) "eşit ve ayrım yapmadan" ticari, madencilik ve bilimsel faaliyetlerde bulunma hakkı tanır. Ancak Norveç, 2022'den itibaren AB'nin Rusya'ya yönelik yaptırımlarını adaya da genişletme kararı almıştı. Moskova bu kararı antlaşma ihlali olarak nitelendirirken, Oslo "egemenlik hakları ve uluslararası güvenlik yükümlülükleri" gerekçesiyle uygulamaya devam ediyor. Professor Molchanov olayı, bu hukuki çelişkinin somut bir kırılma noktası olarak kaydediliyor.

Professor Molchanov ne tür bir gemi?

1982 yılında Finlandiya'da inşaa edilen, buz kırıcı özelliklere sahip Professor Molchanov; Rus Hidrometeorolojik Servis (Roshydromet) envanterinde yer almakla birlikte, son yıllarda Rosneft ve Gazprom Neft gibi devlet şirketlerinin Arktik petrol ve gaz projelerine (özellikle Prirazlomnaya platformu) lojistik destek gemisi olarak yoğun olarak kullanılıyordu. Geminin son seferi, Kara Denizi'nden gelerek Svalbard'daki Rus madencilik şehri Barentsburg'a malzeme ve personel sevkiyatı yaptığı iddia ediliyor.

Moskova'dan tepki: "Hırsızlık ve provokasyon"

Rusya Dışişleri Bakanlığı sözcısı Maria Zakharova, bugün sabah yapılan basın toplantısında Norveç'in hareketini "uluslararası hukuka aykırı bir hırsızlık" olarak tanımladı. Zakharova, geminin "saf bilimsel bir görevde" olduğunu ve antlaşma maddelerinin ısrarlı ihlal edildiğini iddia etti. Norveç Büyükelçisi Oslo'ya çağrılarak nota verildi. Kremlin kaynakları ise "karşılıklı tedbirler" ihtimalini işaret etti.

Gelecek süreç: Mahkeme mi, diplomas mi?

Norveç yargı yetkilileri, geminin tutuklama süresini uzatmak için 48 saat içinde Longyearbyen Tingrett (İlk Derece Mahkemesi)'ne başvuracak. Savunma tarafları, geminin "bilimsel araştırma gemisi" statüsünün antlaşma kapsamında koruma sağlayacağını savunurken, ekiplik geminin ticari lojistik faaliyetlerde bulunduğunu kanıtlamak için uydu görüntüleri ve liman defterlerini delil olarak sunacak. Uzmanlar, davanın Norveç Yüksek Mahkemesi'ne hatta Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne taşınabileceğini, bu sürecin Arktik jeopolitikindeki kırılma noktalarından biri olacağını öngörüyor.