Kaddafi'nin 42 Yıllık İktidarı: Petrol Zenginliğinden 'Yeşil Kitap' Teorisine ve Sirte'deki Sonuna

1 Eylül 1969 sabahı, 27 yaşındaki Korgeneral Muammer Kaddafi komutasındaki Serbest Birliği Hareketi Cuntası, Kral İdris'in yurtdışında iken kan dökmeden iktidarı ele geçirdi. Bu tarih, Libya tarihinin en uzun ve en tartışmalı döneminin, 42 yıllık 'El-Fatih Devrimi' sürecinin başlangıcıydı.

Devrimin Başlangıcı ve 'Üçüncü Evren Teorisi'

Kaddafi, monarşiyi ilan ettiği 'Cemahiriye' (Kitlelerin Devleti) sistemiyle yer değiştirdi. 1975'te yayımlanan Yeşil Kitap, kapitalizm ve komünizm dışında bir 'Üçüncü Evren Teorisi' öne sürerek, siyasi partilerin yasaklandığı, halkın 'Temel Halk Kongreleri' üzerinden doğrudan yönetildiği iddiasıyla kurumsallaştırıldı. Pratikte ise Kaddafi 'Rehber' (Kâid) unvanıyla, resmi başkanlık unvanı taşımadan mutlak bir otorite kurdu.

Petrol Rantı ve Sosyal Münhasırlıklar

Libya, Afrika'nın en geniş petrol rezervlerine sahip olması sayesinde Kaddafi döneminde kişi başı düşen gelirde zirveye tırmandı. Petrol geliri; ücretsiz sağlık, eğitim, elektrik ve su hizmetleriyle birlikte, genç çiftlere ev yardımı ve yurtdışı eğitim bursları gibi yaygın alt yapı yatırımlarına (örneğin Büyük İnsan Yapımı Nehir Projesi) yönlendirildi. Bu politika, Libya'yı Afrika kıtasındaki en yüksek İnsan Gelişimi Endeksi (İGE) değerlerine taşıdı.

Abu Salim'den Lockerbie'ye: İzolasyon Yılları

İç politikadaki 'Devrim Komiteleri' ve 'Taharriş Güçleri' aracılığıyla muhalefetin susturulduğu dönemde, 1996 Abu Salim Hapishanesi katliamı (resmi rakamlar 1.200'in üzerinde tutuklu ölüm) insan hakları ihlallerinin sembolü oldu. Dış politikada 1988 Lockerbie uçağı düşürme olayının sorumluluğu kabul edilene kadar (2003), BM yaptırımlarıyla Libya uluslararası arenadan izole edildi. 2000'li yıllarda Batıyla barışma hamleleri (WMD programının bırakılması, Lockerbie tazminatı) geçici bir ısınma getirdi ancak yapısal reformlar ertelendi.

Arap Baharı ve Sirte'deki Tragik Final

2011 Şubatında Benghazi'den başlayan isyan, Kaddafi'nin 'çöpçatan' ve 'fare' lakaplarıyla hedef aldığı muhaliflere karşı ağır silah kullanmasına yol açtı. BM Güvenlik Konseyi 1973 sayılı kararla 'Uçuş Yasak Bölgesi' ilan etti; NATO hava desteğiyle muhalif kuvvetler (Milli Geçiş Konseyi) Tripoli'yi ele geçirdi. Kaddafi, sadık güçleriyle doğuya doğru çekilip 20 Ekim 2011 günü doğum yeri Sirte'de, bir tünelde yakalanarak ömürlü yaralanmalarla hayatını kaybetti. Ölümü, 42 yıllık 'devrimin' sembolik ve somut sonunu işaret etti.

Mirası ve Bugünkü Libya

Kaddafi sonrası Libya, merkezi bir otorite boşluğuna, silahlı milislerin, yarışan hükümetlerin (Tripoli ve Tobruk tabanlı) ve yabancı müdahalelerin (Türkiye, Rusya, BAE, Fransa, İtalya) sahnesine dönüştü. Petrol tesisleri sık sık kapatıldı, ekonomi çöktü, göçmen krizi derinleşti. Kaddafi döneminin 'istikrar ve refah' hatırası ile 'baskı ve kurumsuzluk' trajedişi, bugünkü Libya'nın birleşemeyen parçaları arasında hâlâ derin bir çizgi çekiyor.